و آن وقت است كه مؤمنين واقعى به اين بيماردلان خواهند گفت : آيا اين يهود و نصارا بودند كه سوگندهاى غليظ ياد كردند بر اينكه همواره با شما و يار و ياور شما خواهند بود ؟ پس چرا امروز كه عذاب الهى شما را گرفت ياريتان نكردند ؟ آرى آن وقت بيماردلان مىفهمند كه تلاشهايشان بى نتيجه مانده ، در نتيجه شكست خورده و زيانكار مىشوند ( 53 ) . هان اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد اگر كسى از شما از دينش بر گردد ، بدانيد كه خدا به زودى مردمى را - براى گرايش به اين دين - مىآورد كه دوستشان دارد و آنان نيز وى را دوست دارند ، كه اينان مردمى هستند در برابر مؤمنين افتاده حال و در برابر كافران مقتدر ، مردمى كه در راه خدا جهاد مىكنند و از ملامت هيچ ملامتگرى پروا ندارند و اين خود فضلى است از خدا ، فضلى كه به هر كس صلاح بداند مىدهد و خدا داراى فضلى وسيع و علمى وصف ناپذير است ( 54 ) . بيان آيات سير اجمالى در اين آيات آدمى را در باره اتصال آنها به ما قبلش و نيز به ما بعدش كه مىفرمايد : * ( « إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّه وَرَسُولُه . . . » ) * و نيز اتصال آن دو آيه به ما بعدش كه مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً . . . » و نيز اتصال آنها به آيه : « يا أَيُّهَا الرَّسُولُ . . . » دچار ترديد و توقف مىكند . اما چهار آيه مورد بحث به يهود و نصارا تذكر مىدهد و ما اين را مىدانيم كه قرآن كريم در آياتى كه در مكه نازل شده هيچ صحبتى از يهود نكرده ، چون آن روز احتياج و سر و كارى با اين دو طائفه نبوده و تنها در آيات مدنى سخن از اين دو طائفه رفته است ، آن هم در آياتى كه در اول هجرت نازل شده ، چون در اوائل هجرت بود كه مسلمانان ناگزير بودند با يهوديان معاشرت و آميزش داشته باشند و يا با آنان پيمان و عهد ببندند و يا تنها در مقام دفع كيد و مكر يهود بوده باشند ولى هيچ تماس و اصطكاكى با نصارا نداشتند مگر در نيمه آخر ده سال توقف آن جناب در مدينه ، و بعيد نيست چهار آيه مورد بحث در اين مدت نازل شده باشد و شايد مراد از كلمه « فتح » در اين آيات فتح مكه باشد ، ليكن در سابق گفتيم : احتمال قابل اعتماد اين است كه سوره مائده در سال حجة الوداع و بعد از فتح مكه نازل شده باشد . بنا بر اين يا مراد از كلمه « فتح » ، فتح ديگرى غير از فتح مكه است و يا اينكه اين آيات قبل از فتح مكه و قبل از نزول همه سوره نازل شده است . سؤال ديگرى كه در اين آيات هست اين است كه آيا آيه چهارم كه مىفرمايد : * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ . . . » ) * متصل به سه آيه قبل از خودش است ؟ و سؤال ديگر اينكه